De Meelbes
Goed voor vogels, ook goed voor onze buurt
‘Sa, merel, lijster, kwalster,
al dat averesschenooft veroorbaart, hier!
(Guido Gezelle, 1830-1899)
In de lente bloeien ieder jaar in diverse straten in onze wijk
Meelbessen (Sorbus aria (L.) Crantz). Ik noem de De Laat de
Kanterstraat en de Gijselaarstraat. Ze groeien ook in de Hugo
de Vriesstraat; een relatief groot exemplaar staat in die straat
voor nummer 12.
De Meelbes is vanwege de compacte vorm en het bescheiden
formaat een boom die relatief weinig ruimte neemt. Ook
vraagt de boom weinig verzorging. Daarom wordt hij vaak
als straatboom aangeplant. Het is een soort Lijsterbes en
verwant aan onze inlandse Lijsterbes (Sorbus aucuparia
L.) Ook deze boom is hier en daar in onze wijk te vinden,
bijvoorbeeld voor Huize Lidwina aan de Zoeterwoudsesingel.
De bloemen en vruchten van beide soorten lijken op elkaar
maar de bladeren zijn heel anders (zie fig.1+2). De onderzijde
van de bladeren van de Meelbes zijn viltig en dat maakt de
boom aantrekkelijker voor “het oog”. Beide soorten bloeien
in mei en juni. De bloemen zitten in schermen en zijn zowel
mannelijk als vrouwelijk. Ze geuren sterk; sommige mensen
houden niet van die lucht. De geur trekt insecten aan voor de
bevruchting wat in het najaar veel vruchten oplevert (zie fig.
2). Lijsterbessoorten zijn verwant aan appelbomen en hun
bessen hebben net als appels een klokhuis en een neusje.
Lijsters
In de herfst zijn de rijpe bessen vaak snel verdwenen. Ze zijn
geliefd bij vogels, met name Lijsters vinden ze heerlijk. Dat
brengt ook Gezelle in zijn woorden tot uiting. De Latijnse
naam van de inlandse boomsoort is aucuparia. Aucuparia
komt van het Latijnse aucupor wat vogelvangst betekent.
Vroeger gebruikten vogelvangers de bessen als lokaas om
Lijsters mee te vangen. De vruchten van de Meelbes zijn melig.
Vandaar ook de Latijnse naam aria, wat melig betekent. De
vruchten worden veel door vogels gegeten en ook door hen
verspreid. Het woord Sorbus in de naam komt van sorbere;
dat betekent drinken. In de loop der tijd zijn de bessen van
diverse Sorbus-soorten voor diverse dranken, bijvoorbeeld
brandewijn, gebruikt.
In de kruidengeneeskunde zijn de vruchten van de Lijsterbes
prominent aanwezig. Ze bevatten veel sorbitol, een alternatief
voor suiker. Deze zoetstof stimuleert de galwerking maar kan
ook gebruikt worden voor het bereiden van jam. De bessen
bevatten veel vitamine C en werden vroeger gebruikt als
middel tegen ziektes, met name tegen scheurbuik.
Het hout van de Sorbus-soorten wordt gebruikt voor meubels
en houtsnijwerk maar ook voor duim- en meetstokken
waarmee bijvoorbeeld de Meelbes en de Lijsterbes kunnen
worden opgemeten. Volgens de literatuur kunnen beide
soorten zelfs wel 20 meter hoog worden. Als we de bomen van
beide soorten in onze wijk opmeten blijkt dat geen van alle
de 20 meter haalt. In het algemeen worden er Sorbus-soorten
gekweekt die geschikt zijn voor relatief smalle straten en
die daarom niet al te groot en hoog, en zeker geen 20 meter,
mogen worden.
Ook worden de bomen van nature niet zo erg oud. Als er via
het internet naar de Meelbes gezocht wordt, blijkt bovendien
dat in diverse plaatsen heel vaak een kapvergunning voor deze
soort wordt aangevraagd en verleend. Het is om zo te zeggen
geen boom die geplant moet worden voor het nageslacht.
Stadsbomen
De Merenwijk kent een buurt waar de straatnamen naar
diverse soorten bessen zijn genoemd. Zo is er een straat met
de naam Lijsterbes. Het zou natuurlijk mooi zijn als in straten
die genoemd zijn naar een boom deze daar ook groeit. Dat is
in de Lijsterbes niet het geval. Maar gelukkig staat er in één
voortuin nog een Lijsterbes!
Stadsbomen, die zijn aangeplant tussen straatstenen, hebben
niet altijd de beste standplaats en zijn daardoor gevoeliger
voor een ziekte en plagen, zoals van luizen, rupsen van
vlinders of motten en spint. Een andere grote boosdoener is
bacterievuur. Deze “boomziekte” komt ook in onze wijk voor.
De bacterie veroorzaakt verdorring van bebladerde twijgen en
bloeiwijzen. Volgens E.J. Weeda et al. (zie de oecologische flora)
wordt bacterievuur veroorzaakt door een bacterie (Erwinia
amylovora) die de boom binnendringt op plaatsen waar deze
beschadigd is (o.a. door insectenvraat). Ook door snoei kan
de bacterie worden verspreid. Veel planten die net als deze
Sorbus-soorten tot de Rozenfamilie behoren (met name Peren)
gaan vaak binnen zeer korte tijd dood. Bij de Meelbes verloopt
het ziekteproces echter zeer langzaam.
Zieke Sorbus-soorten worden vaak gerooid, ook in onze wijk.
En ze waaien ook om. Dat gebeurde met de Meelbes uit de De
Laat de Kanterstraat waarin ik in 2004 de zeldzame paddestoel
de Ruige weerschijnzwam (Inonotus hispidus (Bull. ex Fr.)
Karst) ontdekte (zie de wijkkrant van september 2003). Deze
zwam was het vruchtlichaam van een bepaalde schimmel die
in de boom zat. Daarom hoopte ik die zwam na een jaar ook
weer te zien. Door het omwaaien is dat helaas niet gebeurd.
Lijsterbes in Europa
De inlandse Lijsterbes, Sorbus aucuparia, groeit in heel
Europa. Wat de vorstbestendigheid van knoppen en stam
betreft overtreft deze soort alle andere boomsoorten.
Daardoor groeit hij in het noorden van Europa zelfs tot aan de
Noordkaap.
De Meelbes, Sorbus aria, is ingevoerd en hoort eigenlijk
thuis in Zuid- en Midden Europa, Ierland en Groot
Brittanië. Dichtbij Nederland, in de Ardennen, komt hij
nog van nature voor. In ons land zijn tegenwoordig in de
natuur wel verwilderde exemplaren te vinden. Gezien hun
aantrekkelijkheid voor vogels is dat geen wonder.
Demonen en wijsheid
In de folkloristische literatuur wordt vaak over de Lijsterbes
geschreven. De lijsterbes is het zinnebeeld voor wijsheid,
kracht en beschermt tegen het kwaad. Volgens een oude
Ierse legende zou de vrouw zijn ontstaan uit een Lijsterbes.
De boom werd hier en daar als Heilige boom vereerd. In
de Schotse Hooglanden werd de Lijsterbes geplant tegen
tovenarij. De Lijsterbes werd vroeger vaak op kerkhoven als
toverboom geplant en ook om demonen af te schrikken.
Een Lijsterbes zou in elke tuin moéten staan als “thuis” voor
de elfjes die uw tuin zullen beschermen.
Doordat de vogels op de bessen afkomen wordt de
vogelrijkdom in onze wijk vergroot. Als de boom bloeit of
in bessen staat, wordt de omgeving en dus ook onze wijk
mooier. En als Lijsterbessen daadwerkelijk demonen kunnen
afschrikken en tuinen beschermen moet de toekomst van onze
wijk met alle aanwezige Sorbus-soorten wel probleemloos zijn.
Laten we het hopen!
Rinny Kooi
|