Bont gekleurd, maar boven het altaar hangt een altijd brandend olielampje

Oud-katholieke kerk aan de Zoeterwoudsesingel

door Titia Buddingh

Op een prachtig plekje in een bocht van de Zoeterwoudsesingel staat een bijzonder kerkgebouw: een klein wit kerkje, dat van binnen beschilderd is in bonte kleuren in een schilderstijl van de jaren ‘20. Wordt het nog steeds gebruikt als kerk? Door wie? Wat is de relatie met de wijk? We nemen op een sombere herfstdag een kijkje en worden rondgeleid door Gesineke Veerman, koster van de kerk.

De kerk is gebouwd in de jaren twintig. De kerk in het centrum voldeed niet meer en daarom werd er uitgeweken naar het toenmalige Nieuw Leiden. Onze wijk was toen grotendeels nog toekomstmuziek, het kerkje verrees in de polder.

Schilderingen
Gesineke vertelt dat de toenmalige pastoor de muren wat kaal vond. Op voorspraak van de architect werd schilder Chris Lebeau aangezocht om de kerk ‘aan te kleden’. Dit was een bijzondere keuze, omdat Lebeau niet religieus was en het anarchisme en socialisme aanhing. Er volgde een gesprek met de bisschop. De mens Lebeau en de manier waarop hij in het leven stond maakten echter zo’n indruk dat Lebeau de vrije hand kreeg om het schilderwerk naar eigen inzicht aan te brengen, zonder plan en inhoudelijk overleg vooraf. De schilder parkeerde zijn woonwagen om de hoek en werkte jaren aan de muurschilderingen. Ondertussen was de kerk gewoon in gebruik. Kerkgangers konden de vorderingen wekelijks volgen.
En hij heeft bijna geen plek onaangeroerd gelaten. Aan de linkerkant zijn drie thema’s zichtbaar: geloof, hoop en liefde. Ieder thema is uitgewerkt met stille verwijzingen. Een hondje dat verzorgd wordt, een kindje met een pop, en voor de oplettende waarnemer: Lenin en Ghandi.
Ook tref je in de voorstelling van het geloof Sacco en Vanzetti aan. Deze anarchisten werden in de jaren twintig terechtgesteld voor een overval waar ze geen bemoeienis mee hadden gehad. De veroordeling leidde in Europa en de VS tot groot verzet. Pas jaren later gaf de Amerikaanse overheid toe dat beide heren geen eerlijk proces hebben gehad. “De schilder heeft nooit toegegeven dat zij het zijn, maar als je ze ziet kan het niet missen. Ze symboliseren geloof. Niet het christelijke, maar wel geloof. En in beeltenissen erom heen zie je hoe mensen op geloof kunnen reageren: afwerend, veroordelend of accepterend.” Aan de rechterkant van de kerkzaal wordt het verhaal van vier apostelen verteld, ieder met een eigen kleur en sfeer. In de apsis een beeltenis van Chistus en een duif. Langs de smalle trap naar het koor wordt de levensloop uitgebeeld. Van ongeboren kind, naar jeugdige, jongvolwassene, ouder, naar grootouder. Een mooie symboliek. Iedere schildering in de kerk heeft een boodschap: er wordt een verhaal verteld.

Olielampje
Boven het altaar hangt een olielampje. “Deze lamp brandt altijd”, vertelt Gesineke. “Het symboliseert de aanwezigheid van God. Iedere week wordt de lamp gevuld. Aan het einde van de week, lijkt het of hij minder brandt, omdat de vlam dan in de standaard zakt. Maar als het dan donker is, zie je dat het licht er toch is. Dat vind ik mooi. Het leven kent moeilijke tijden. Maar God is er altijd.”

Fredericus en Odulfus
Het kerkgebouw is genoemd naar Fredericus en Odulfus. Fredericus en Odulfus leefden in de negende eeuw. Beiden stonden bekend als vroom en geleerd. Bisschop Fredericus stuurde Odulfus naar Friesland om daar het evangelie te verkondigen. Fredericus werd vermoord tijdens de mis, nadat hij zich had verzet tegen het huwelijk van keizer Lodewijk de Vrome. Toen Odulfus oud was geworden keerde hij terug naar Utrecht en stierf daar in 855. Fredericus en Odulfus werden beide begraven in de Sint Salvatorkerk in Utrecht, ook Oudmunster genoemd. Toen die kerk in 1589 werd afgebroken zijn de relieken van beide heiligen veilig gesteld en later overgebracht naar Leiden. Vanwege geldgebrek moest de Leidse parochie de reliekborstbeelden in de 19e eeuw van de hand doen. Die van Fredericus staat nu in het Rijksmuseum.

Oud-katholieke Kerk
Het kerkgebouw biedt onderdak aan de Oud-katholieke parochie. Voor een leek klinkt dit misschien wat stoffig, maar het tegendeel is waar. “We zijn een kleine, open gemeenschap met gezinnen, jongeren en ouderen uit de hele regio”, vertelt Gesineke enthousiast. “Oud staat niet voor oubollig, maar voor terug naar de oorspronkelijke leer en de gebruiken van de eerste tien eeuwen na Christus”.

De Oud-katholieke Kerk is ontstaan toen kerkgemeenschappen rond 1700 hun eigen bisschop wilden kiezen, ondanks het protest van de paus. De Oudkatholieke kerk staat sindsdien niet meer onder gezag van de paus, en maakte een eigen ontwikkeling door. Zo mogen priesters getrouwd zijn, vrouwen mogen priester worden en homoseksualiteit is al lang geen taboe meer. De liturgie lijkt het meest op die van de Anglicaanse kerk, met veel aandacht voor kerkmuziek en een wekelijkse eucharistie. Gesineke, zelf protestant, voelt zich thuis in de kerk.
“Het kleinschalige is prettig. De gemeenschap is hecht en tegelijkertijd open en toegankelijk. Mensen kennen elkaar. Geloven is een individuele aangelegenheid. Iedereen doet dat op zijn eigen manier. In de kerk delen we dat.”

Zijn de oude rituelen nog wel van deze tijd? Gesineke vindt van wel. ”Juist omdat ze al eeuwen door mensen worden gebruikt, merk je dat het klopt. Het voelt alsof je in een eeuwenoud huis aan tafel gaat zitten en mee mag eten. Mensen vinden er rust en troost bij.”

“We zijn een moderne, vrij liberale kerk en zoeken nog naar manieren om in behoeftes van wijkbewoners te voorzien.” vertelt Gesineke. “Als mensen dat willen is zouden we bijvoorbeeld korte doordeweekse vieringen kunnen organiseren, aan het einde van de middag of juist rond lunchtijd . Om een meditatief moment te creëren voor mensen die dat waarderen. Naast vieringen zijn er ook andere activiteiten mogelijk. Zo hebben we vorig jaar een uitvoering van de Matthëuspassion van Schutz georganiseerd en is er een groepje dat iedere maandagavond in de kerk komt mediteren.”

Mensen kunnen sowieso binnen lopen. Iedere tweede zaterdag van de maand is de kerk geopend van 13.30 tot 16.30 uur geopend voor bezichtiging. Er zijn vrijwilligers aanwezig om uw vragen te beantwoorden over de muurschilderingen of de Oud-katholieke Kerk of gewoon voor een goed gesprek.

Ook kan men eens de dienst bijwonen, bijvoorbeeld op diezelfde 2e zaterdag van de maand om 19 uur of in de andere weekends op zondag om 10 uur ’s ochtends (voor de kinderen is er regelmatig kinderkerk). Op het bord in de kerktuin en op www.okkleiden.nl is het actuele dienstrooster te vinden. Het e-mail adres is: okkerkleiden@gesineke.nl